Dysforia

Përkufizimi i disforisë

Dysforia (nxirret nga greqishtja „dysphoros“, që do të thotë „e vështirë për t'u përballuar“) i referohet një gjendjeje emocionale të pakëndshme, e karakterizuar nga ndjenja trishtimi, irritimi, nervozizmi, ankthi, tensionit ose një ndjenje e përgjithshme pakënaqësie me veten ose me situatën jetësore. Kontraston me euforinë (një gjendje e humorit të ngritur). Disforia mund të variojë nga një humor i ulët i lehtë deri te një shqetësim psikologjik i rëndë.

Qëllimi i kuptimit të disforisë është të njihet ky gjendje, të identifikohen shkaqet e saj të mundshme dhe të mundësohet orientimi i të prekurve drejt shërbimeve të duhura të mbështetjes. Qëllimi nuk është të përjashtojmë disforinë thjesht si një „mood të keq“, por ta njohim atë si një tregues serioz të një problemi të mundshëm në sfond.

Shkaqet e disforisë

Shkaqet e gjendjeve disforike janë me shumë faktorë dhe komplekse. Ato mund të përfshijnë faktorë biologjikë, psikologjikë dhe socialë:

• Faktorë neurobiologjikë: Pabarazitë e neurotransmetuesve në tru (p.sh. serotonina, dopamina, noradrenalina), luhatjet hormonale (p.sh. si pjesë e ciklit menstrual, disfunksioni i tiroides).
• Faktorë psikologjikë: Stresi, përvojat traumatike, konfliktet e brendshme të pazgjidhura, vetëvlerësimi i ulët, disa tipare ose çrregullime të personalitetit.
• Gjendjet e shëndetit mendor: Dysforia është një simptomë e zakonshme e depresionit, çrregullimeve të ankthit, çrregullimit bipolar, çrregullimeve të personalitetit (p.sh. çrregullimi i personalitetit kufitar), skizofrenisë dhe çrregullimit dismorfik trupor.
• Dysforia gjinore: Një ndjenjë e thellë shqetësimi ose dëshpërimi që rrjedh nga mos-përputhja midis gjinisë së caktuar në lindje dhe identitetit të vetë gjinisë.
• Sëmundjet fizike: Dhimbje kronike, sëmundje fizike serioze ose kronike.
• Përdorimi i substancave: Efektet e alkoolit, drogave ose të disa barnave, ose tërheqja prej tyre.
• Faktorët situacionalë: Ngjarjet stresuese të jetës, izolimi social, përvojat e diskriminimit.

Simptomat e disforisë

Simptomat mund të jenë të ndryshme dhe të ndryshojnë nga personi në person:

• Simptomat emocionale: Trishtim i vazhdueshëm, humor i ulët, irritueshmëri, lotim, ankth, nervozizëm, tension, ndjenjë boshe, humbje shprese, dëshpërim, ndjenja të pavlefshmërisë ose faji.
• Simptomat kognitive: Vështirësi në përqendrim, mendime negative për veten, për të tjerët ose për të ardhmen, pesimizëm, mendime të zymta.
• Simptomat sjellore: Tërheqje sociale, humbje e interesit (anhedonia), mungesë motivimi, çrregullime të gjumit (shumë ose pak gjumë), ndryshime në oreks, rritje e prirjes për të debatuar.
• Simptomat fizike: Lodhje, mungesë energjie, simptoma fizike jo-specifike (p.sh. dhimbje koke, tension muskulor).

Format dhe llojet e disforisë

Është e rëndësishme të bëhet dallimi midis formave të ndryshme specifike ose konteksteve të disforisë:

• Dysforia gjinore: Definohet si shqetësim klinikisht i rëndësishëm që rrjedh nga mospërputhja midis gjinisë së caktuar dhe identitetit gjinor të përjetuar. Klasifikohet si „Mospërputhja e gjinisë“ në ICD-11 dhe si „Disforia e gjinisë“ në DSM-5.
• Dysforia trupore (në kontekstin e çrregullimit dismorfik të trupit, BDD): Një përqendrim i tepruar në një ose më shumë të meta të perceptuara në pamjen fizike të dikujt, të cilat pothuajse nuk vërehen, nëse fare, nga të tjerët. Kjo çon në shqetësim të konsiderueshëm dhe në vështirësi funksionale.
• Çrregullimi disforik premenstrual (PMDD): Një formë e rëndë e sindromës premenstruale (PMS) me simptoma të theksuara psikologjike, përfshirë disforinë, gjatë gjysmës së dytë të ciklit menstrual.
• Dysforia e shkaktuar nga substancat: Gjendje disforike gjatë përdorimit ose tërheqjes nga substancat psikoaktive.
• Dysforia si simptomë shoqëruese: Shfaqja në kontekstin e sëmundjeve të tjera mendore ose fizike (shih Shkaqet).

Dallimi nga kushtet e ngjashme

• Trishtim normal/gjendje e ulët shpirtërore: Reagime emocionale të përkohshme ndaj ngjarjeve stresuese që janë të përshtatshme për situatën, por nuk arrijnë intensitetin, kohëzgjatjen ose shkallën e dëmtimeve të lidhura me disforinë klinikisht të rëndësishme.
• Vaje: Një proces natyral i përballjes me një humbje, i cili, megjithëse i dhimbshëm, kalon nëpër faza të caktuara dhe ndryshon nga natyra shpesh e paqartë dhe e vazhdueshme e disforisë.
• Depresioni: Ka një mbivendosje të konsiderueshme. Disforia mund të jetë një simptomë kryesore e depresionit. Megjithatë, depresioni i rëndë përcaktohet nga kritere të tjera specifike (p.sh. kohëzgjatja, numri i simptomave, ashpërsia).

Menaxhimi dhe opsionet e trajtimit

Trajtimi varet nga shkaku dhe ashpërsia e disforisë:

• Identifikimi i shkaqeve: Një vlerësim diagnostik i plotë është thelbësor.
• Psikoterapia: Qasjet e ndryshme mund të jenë të dobishme, p.sh. terapia kognitive-sjellore (CBT), terapia dialektike e sjelljes (DBT) dhe psikoterapia e bazuar në psikologjinë e thellësisë.
• Trajtimi me ilaçe: Në varësi të gjendjes themelore, mund të përshkruhen antidepresantë, stabilizues të humorit ose barna të tjera psikotrope.
• Trajtimi i gjendjes themelore: Në rastin e shkaqeve fizike, fokusi është në trajtimin e gjendjes themelore.
• Trajtim specifik për disforinë gjinore: Kjo përfshin mbështetje sociale dhe psikoterapeutike dhe, kur është e përshtatshme, ndërhyrje mjekësore për afirmimin e gjinisë (terapi me hormone, procedura kirurgjikale), të udhëhequra nga nevojat e personit të përfshirë dhe nga standardet ndërkombëtare të kujdesit.
• Ndryshimet në stilin e jetës: Teknikat e menaxhimit të stresit, gjumi i mjaftueshëm, një dietë e shëndetshme, ushtrime të rregullta dhe mbështetje sociale mund të jenë të dobishme.

Kur duhet të kërkoni ndihmë profesionale?

Ndihma profesionale duhet të kërkohet nëse:

• Ndjenjat e disforisë vazhdojnë për një periudhë të zgjatur.
• Ekziston një shkallë e konsiderueshme e shqetësimit psikologjik.
• Funksionimi në jetën e përditshme (puna, marrëdhëniet sociale, kujdesi për veten) është i dëmtuar.
• Mund të shfaqen mendime vetëvrasëse ose sjellje vetëdëmtimi.
• Ekziston dyshimi për një gjendje specifike, siç është disforia gjinore ose çrregullimi dismorfik trupor.

Pikat e para të kontaktit mund të jenë mjekët e përgjithshëm, psikoterapistët ose specialistët e psikiatrisë dhe psikoterapisë.

Mbulimi i kostove të masave terapeutike

• Psikoterapia: Në rast të një çrregullimi klinik (p.sh. depresion, çrregullim ankthi, KDS, disforia e gjinisë që shkakton vështirësi psikologjike), shpenzimet për psikoterapi ambulatore ose stacionare zakonisht mbulohen nga fondet statutore të sigurimeve shëndetësore mbulohet pas paraqitjes së një kërkese dhe miratimit. Skemat e sigurimit shëndetësor privat kanë rregullat e tyre.
• Trajtimi me ilaçe: Kostoja e barnave të përshkruara mjekësisht zakonisht mbulohet nga ofruesit e sigurimit shëndetësor kur ekziston një indikacion mjekësor i vlefshëm (me një bashkë-pagesë, kur zbatohet). Kushtet e sakta për mbulimin e kostove duhet gjithmonë të sqarohen rast pas rasti me ofruesin përkatës të sigurimit shëndetësor dhe me terapistin ose mjekun trajtues.

Pyetje të shpeshta rreth disforisë